Kryeministri shqiptar Edi Rama ka qenë në qendër të vëmendjes gjatë konferencës ndërkombëtare ditë më parë për antisemitizmin “Generation Truth” në Jerusalem, ku ka cituar Talmudin dhe ka nënvizuar se antisemitizmi nuk është thjesht urrejtje ndaj hebrenjve, por një kërcënim ndaj gjithë moralit të njerëzimit.
Për The Jerusalem Post, Rama ka sqaruar më tej se mesazhi i tij ka të bëjë me tërë njerëzimin dhe se historia tregon se urrejtja mund të nisë me hebrenjtë, por nuk mbaron me ta.
Artikulli i The Jerusalem Post:
Në skenë në Jerusalem javën e kaluar, kryeministri shqiptar Edi Rama i zgjodhi fjalët e tij me kujdes dhe i nxori ato nga tradita hebraike.
"Talmudi mëson se kushdo që shpëton një jetë të vetme, është sikur të ketë shpëtuar të gjithë botën", tha Rama në konferencën ndërkombëtare për antisemitizmin "Generation Truth" të organizuar nga Ministria e Çështjeve të Diasporës dhe Luftës Kundër Antisemitizmit e Izraelit. Takimi, i mbajtur në Jerusalem për të dytin vit radhazi që përkon me Ditën Ndërkombëtare të Përkujtimit të Holokaustit, solli në Izrael udhëheqës ndërkombëtarë dhe figura të komunitetit hebraik për të diskutuar rritjen globale të antisemitizmit .
Antisemitizmi, argumentoi Rama, nuk është "thjesht urrejtje kundër hebrenjve, por një sulm ndaj arkitekturës morale të vetë njerëzimit".
Disa orë më vonë, duke folur për The Jerusalem Post , ai shpjegoi se e kishte fjalën fjalë për fjalë.
«Bëhet fjalë për njerëzimin», tha ai. «Historia tregon se fillon me hebrenjtë, por nuk mbaron me hebrenjtë».
Paralajmërimi i Ramës, i cili është pjesërisht instinkt historik, pjesërisht gjykim politik, qëndron në qendër të marrëdhënies së tij me Izraelin. Pikëpamja e Ramës për Jerusalemin nuk është pikëpamja mesatare diplomatike, por vjen nga një botë ku ai u rrit duke u mësuar të urrente shtetin hebre.
Jerusalemi diskutohet pas Perdes së Hekurt
Historia personale e Ramës fillon në një Shqipëri komuniste të izoluar nga bota, ku paranoja ishte politikë shtetërore dhe ku pak miq gjendeshin në të dyja anët e Perdes së Hekurt.
"Që kur isha fëmijë, isha i fiksuar pas Jerusalemit", i tha ai gazetës Post. "Ne jetonim në një vend krejtësisht të izoluar dhe na mësuan se duhej të përgatiteshim për 'luftën e madhe', sepse 'ata' do të vinin për ne. 'Ata' ishin imperialistët amerikanë, socialimperialistët sovjetikë dhe sionistët izraelitë."
Ai tha se Jerusalemi vinte nëpërmjet dy kanaleve. Njëri ishte versioni i miratuar nga shteti, ai i nxënësve të shkollës që lexonin gazetën e Partisë Komuniste në mëngjes, me raportime rreth "sa keq ushtria sioniste vret, plagos ose zhvendos palestinezët".
Kanali tjetër ishte më privat dhe shumë më i ndaluar nën regjimin e Enver Hoxhës. "Kanali tjetër [i lidhjes sime] ishte Bibla e gjyshes sime, e cila ishte një katolike shumë e zjarrtë", tha Rama për Post. "Bibla në atë kohë ishte e ndaluar, por ajo kishte një Bibël të vërtetë, dhe po kështu kishte edhe nëna ime."
"Pastaj, pas rënies së komunistëve, nuk munda të vija në Izrael sepse nuk kishte udhëtim ajror ose detar", kujtoi ai. "Por fillova të mësoja shumë më tepër rreth historisë së Jerusalemit dhe më në fund arrita të vija, dhe dashuria vetëm sa u rrit që atëherë."
Ishte pas Luftës së Ftohtë që marrëdhëniet moderne midis Izraelit dhe Shqipërisë u rindërtuan. Marrëdhëniet u vendosën menjëherë pas themelimit të Izraelit, u ndërprenë për dekada dhe u rivendosën në fillim të viteve 1990. Më vonë u hapën ambasada si në Tel Aviv ashtu edhe në Tiranë, dhe bashkëpunimi u zgjerua në ekonomi, kulturë, bujqësi, kibernetikë dhe turizëm.
Në konferencën e Jerusalemit, ai u rikthye te historia e kohës së luftës që është bërë kartëvizita morale e Shqipërisë: kodi i nderit i njohur si Besa dhe strehimi i hebrenjve gjatë Holokaustit.
“Kur Shqipëria u bë i vetmi vend në Evropë që nuk dorëzoi asnjë hebre gjatë Luftës së Dytë Botërore, popullsia hebraike u rrit gjatë luftës”, tha Rama, ndërsa i tha turmës se Shqipëria i ka dhënë mbi 3,700 emra Yad Vashem të hebrenjve të shpëtuar gjatë Holokaustit.
Gjatë Holokaustit, kujtoi Rama në konferencë, zyrtarët nazistë erdhën në Shqipëri me dy kërkesa: listat e hebrenjve dhe listat e arit. Ai tha se përgjigjja u dha përmes autoriteteve të Shqipërisë dhe më pas u përforcua nga katër udhëheqësit fetarë të vendit - figurat që vetë nazistët i trajtuan si arbitra moralë dhe u përpoqën t'i angazhonin për të zgjidhur ato "dy çështje". Por, tha Rama, përgjigjja e Shqipërisë nuk u përkul dhe as nuk bëri pazar. Ishte "e thjeshtë dhe përfundimtare": "Mund të merrni arin e tyre, nuk mund t'i merrni hebrenjtë tanë. Ari ishte i tyre për ta marrë, hebrenjtë ishin tanë për t'i mbrojtur. Dhe kjo nuk është një legjendë, ky është një rekord."
“Antisemitizmi po rishfaqet sërish hapur dhe pa turp”, tha ai, “shpesh i maskuar si kritikë politike, ankth kulturor, ose edhe më keq, superioritet moral”. "Urrejtja nuk fillon me dhunë", paralajmëroi gjithashtu Rama. "Ajo fillon me gjuhë. Ajo fillon me indiferencë. Ajo fillon me justifikime."
Linja të cilës ai i rikthehej vazhdimisht, dhe një që e zbuloi më vonë me ëashington Post, ishte këmbëngulja e tij se sapo të fillosh të tolerosh antisemitizmin, në fakt po hap një vrimë në strukturën që i mban shoqëritë të qëndrueshme.
"Është si të hapësh një vrimë, pastaj ajo bëhet gjithnjë e më e madhe me kalimin e kohës", i tha ai gazetës Post . "Ose të kesh një ndërtesë pa dritare ose dyer për mbrojtje."
Rama foli gjithashtu për ngjarjet e 7 tetorit dhe luftën dyvjeçare që pasoi, duke iu referuar perceptimit se Izraeli ka dështuar në "luftën e marrëdhënieve me publikun" në Perëndim.
"Terrorizmi nuk është një perspektivë," tha ai. "Është thjesht një krim kundër njerëzimit. Pra, masakra e 7 tetorit nuk ishte rezistencë. Ishte vrasje masive." Ai i pranoi vuajtjet palestineze në Gaza si "reale" dhe "vërtet zemërthyes", por tha se detyrimet morale në Perëndim e kishin ngatërruar të vërtetën për disa njerëz.
"Jetojmë në kohë të vështira të së vërtetës, sepse tani opinionet po trajtohen si fakte dhe faktet po trajtohen si opinione", shpjegoi ai për gazetën Post. "Është një rrëmujë. Për më tepër, bazuar në besnikëri, njerëzit zgjedhin opinione se 'kjo është e drejtë' dhe pastaj e konsiderojnë atë si fakt.
Gjatë intervistës së tij me ëashington Post, Rama argumentoi se marrëdhënia e Shqipërisë me Izraelin nuk kufizohet vetëm në historinë ceremoniale. Izraelitët, sugjeroi ai, mund ta ndiejnë atë në terren, veçanërisht në një kohë kur hebrenjtë janë përballur me armiqësi në pjesë të Evropës.
Megjithatë, pati momente më të lehta gjatë vizitës së tij. Kryetari i Knessetit, Amir Ohana, i dhuroi Ramës një palë këpucë të dizenjuara me porosi, të stampuara me flamurin shqiptar, në shenjë vlerësimi. Pati takime për të çuar përpara Dhomën e Tregtisë së Shqipërisë në Izrael dhe një konferencë për shtyp së bashku me kryeministrin Benjamin Netanyahu. Kryeministri shqiptar mori gjithashtu duartrokitje në këmbë kur doli në podiumin e Knessetit për t'u drejtuar ligjvënësve izraelitë.
Rama e shpjegoi atë afërsi në terma më të thjeshtë.
"Mendoj se është normale të jesh mik me Izraelin", i tha ai gazetës Washington Post , "por është një nder të konsiderohesh një mik kaq i ngushtë i Izraelit".
I pyetur se çfarë do të ndodhë më pas midis dy vendeve, Rama tha: “Shpresoj se do të kemi shumë gjëra të tjera të mira”.
Për Izraelin, vizita e Ramës ishte më shumë sesa thjesht një gjest diplomatik midis vendeve mike. Jerusalemi ka një aleat të vërtetë te kryeministri shqiptar, i cili mund të qëndrojë në skenë në kryeqytetin e përjetshëm të Izraelit dhe të citojë Talmudin. Por për Ramën, përgjigjja është e qartë dhe kthehet te ideja e tij thelbësore e njerëzimit - se nëse i lini të fillojnë me hebrenjtë, së shpejti do të vijnë për ju./Versus.al
