Një studim i ri ka zbuluar se gati 1.2 miliardë njerëz në mbarë botën kishin çrregullime mendore në vitin 2023, duke reflektuar një rritje prej 95.5% që nga viti 1990.
Rritjet më të mëdha ishin në ankth dhe depresion, të cilat ishin gjithashtu çrregullimet më të zakonshme në vitin 2023. Në vendin e tretë ishte një kategori e mbetur e çrregullimeve të personalitetit që nuk shoqëroheshin nga çrregullime të tjera mendore ose të përdorimit të substancave.
Studimi, i botuar të enjten në revistën The Lancet, zbuloi gjithashtu se si trendet në lidhje me 12 çrregullime mendore ndryshonin sipas moshës, seksit, vendndodhjes dhe faktorëve sociodemografikë midis 204 vendeve dhe territoreve - duke sugjeruar "se po hyjmë në një fazë edhe më shqetësuese të përkeqësimit të barrës së çrregullimeve mendore në nivel global", shkruan autorët në studim.
Dr. Damian Santomauro, autori i parë dhe kryesor i studimit, "u trondit sinqerisht nga madhësia", tha ai nëpërmjet email-it.
"Ka shumë faktorë në lojë këtu, dhe është e vështirë t'i dallosh të gjithë veçmas", shtoi Santomauro, profesor i asociuar në Shkollën e Shëndetit Publik në Universitetin e Queensland në Australi. "Adresimi i këtyre faktorëve të rrezikut kërkon udhëheqje kolektive globale."
Çrregullimet e tjera mendore të matura ishin çrregullimi bipolar, skizofrenia, çrregullimi i spektrit të autizmit, çrregullimi i hiperaktivitetit të deficitit të vëmendjes, anoreksia, bulimia, distimia, çrregullimi i sjelljes dhe aftësia e kufizuar intelektuale zhvillimore nga shkaqe të panjohura. Distimia është një formë afatgjatë por e lehtë e depresionit, e njohur edhe si çrregullim depresiv i vazhdueshëm. Çrregullimi i sjelljes prek fëmijët dhe adoleshentët dhe përfshin një model të qëndrueshëm të sjelljeve të pabindura dhe agresive.
Studiuesit gjetën rritje në të 12 çrregullimet, duke përfshirë një rritje prej 158% të ankthit dhe një rritje prej 131% të depresionit krahasuar me vitin 1990. Çrregullimet më pak të zakonshme ishin anoreksia, bulimia dhe skizofrenia - megjithëse këto gjendje nuk janë të rralla, me afërsisht 4 milionë, 14 milionë dhe 26 milionë raste, përkatësisht, në vitin 2023. Shumica e çrregullimeve mendore ishin më të zakonshme tek femrat, por autizmi, çrregullimet e sjelljes, ADHD, çrregullimet e personalitetit dhe aftësia e kufizuar intelektuale e pashpjegueshme ishin në fakt më të zakonshme tek meshkujt.
Studimi gjithashtu ndihmon në sqarimin e mëtejshëm se si pandemia Covid-19 mund të ketë ndikuar në shkallët e disa gjendjeve të shëndetit mendor. Përpara pandemisë Covid-19, shkallët e ankthit, depresionit dhe disa çrregullimeve të tjera ishin tashmë në rritje. Por gjatë dhe që nga kriza, depresioni u rrit dhe nuk është rikthyer në shkallët para pandemisë. Ankthi arriti kulmin dhe mbeti i lartë gjatë vitit 2023, zbuloi ekipi i hulumtimit.
Në hulumtim, “çështje si nën-raportimi — një problem i zakonshëm me sëmundjet mendore — trajtohen, por ne realisht nuk e dimë se sa e saktë është kjo”, tha Paul Bolton, shkencëtar i lartë në departamentin e shëndetit mendor në Shkollën e Shëndetit Publik Johns Hopkins Bloomberg në Baltimore, përmes emailit.
Megjithatë, vlerësimet “janë më të mirat që kemi” dhe “sa më afër shifrave reale në botë që ka të ngjarë të arrijmë”, shtoi Bolton, i cili nuk ishte i përfshirë në studimin e financuar nga Fondacioni Gates që nga viti 2007.
Kulmi është zhvendosur tek të rinjtë
Çrregullimet mendore po bëhen gjithnjë e më shumë një shkak kryesor i aftësisë së kufizuar, me femrat dhe njerëzit e moshës 15 deri në 39 vjeç që preken më shumë. Ndërsa një barrë më e madhe midis femrave është tipike, kulmi në grupmoshën 15 deri në 19 vjeç është i pari në historinë e studimit të GBD, tha Santomauro. "Historikisht e kemi parë gjithmonë këtë kulm në moshën e mesme", shtoi ai.
Mosha më e re është një periudhë e ndjeshme dhe e rëndësishme për zhvillimin e trurit dhe aftësive sociale dhe intelektuale, tha Dr. Robert Trestman, kryetar i psikiatrisë dhe mjekësisë së sjelljes në Shkollën e Mjekësisë Virginia Tech Carilion. Zhvillimi i ndërprerë mund të ketë pasoja afatgjata, shtoi Trestman, i cili nuk ishte i përfshirë në studim.
Ekspertët thanë se shumë faktorë pozitivë dhe negativë kontribuojnë në normat më të larta. “Stigma e sëmundjes mendore është zvogëluar ndjeshëm - njerëzit ndihen shumë më rehat të flasin hapur, në krahasim me vuajtjen në heshtje”, tha Trestman. Trestman është gjithashtu kryetar i këshillit të Shoqatës Amerikane të Psikiatrisë për sistemet e kujdesit shëndetësor dhe financimin.
Zbulimi dhe diagnostikimi i gjendjeve të shëndetit mendor janë përmirësuar me kalimin e kohës, tha Dr. Arthur Evans, Drejtor Ekzekutiv i Shoqatës Amerikane të Psikologjisë, përmes emailit. Ai nuk ishte i përfshirë në hulumtim. Rritja e popullsisë dhe jetëgjatësia më e gjatë gjithashtu kontribuojnë, tha Santomauro.
Në të njëjtën kohë, “nëse bën një hap prapa dhe shikon kushtet në të cilat jetojnë njerëzit, për fat të keq nuk është për t'u habitur”, tha Trestman për rritjet. Shumë faktorë po shkaktojnë ose përkeqësojnë problemet e shëndetit mendor, thanë ekspertët, duke përfshirë gjenetikën, paqëndrueshmërinë ekonomike, traumën, kujdesin shëndetësor të pamjaftueshëm ose të papërballueshëm, konfliktin dhe paqëndrueshmërinë politike, luftën, pasigurinë ushqimore, dhunën në partnerin intim, problemet e imazhit të trupit, diskriminimin, rënien e lidhjes shoqërore, kërcënimet mjedisore dhe më shumë.
Ndërsa të rinjtë i përjetojnë këta faktorë stresi dhe pandemia ndikoi në mënyrë unike vetëm në këtë grup, "për fat të keq nuk kemi shumë të dhëna mbi shkaqet e kësaj rritjeje tek të rinjtë", tha Santomauro.
Kërkimi i ndihmës dhe përmirësimi i aksesit
Përvojat me shëndetin mendor dhe aksesin në kujdes ndryshojnë ndjeshëm, dhe shumica e barrës për përmirësim bie mbi politikëbërësit dhe autoritetet e tjera shëndetësore, thanë ekspertët.
“Shqetësuese është se kjo rritje e barrës nuk është shoqëruar me zgjerim proporcional të shërbimeve të shëndetit mendor”, shkruan autorët. “Përgjigjia ndaj nevojave të shëndetit mendor të popullsisë sonë globale, veçanërisht atyre më vulnerabël, është një detyrim, jo një zgjedhje.”
Por Santomauro dhe ekspertët e tjerë kanë disa këshilla që mund të ndihmojnë këdo që ka vështirësi, duke përfshirë bisedën me një profesionist në lidhje me terapi të ndryshme, medikamente dhe mbështetje të tjera.
Përmirësimi i faktorëve të stilit të jetesës, siç janë dieta, lidhjet sociale, ushtrimet fizike, gjumi, hobet dhe ekuilibri midis punës dhe jetës, kur është e mundur, janë gjithashtu kritike, thanë ekspertët. Versus.al
