Një blerje e zakonshme në internet u kthye në një zbulim që do të trondiste jo vetëm jetën e një koleksionisti, por edhe ndërgjegjen e tij. Nick Meade, mekanik dhe koleksionist britanik i mjeteve ushtarake, është nga ata njerëz që shohin histori aty ku të tjerët shohin vetëm hekur të ndryshkur. Kur hasi në një tank iranian Tipi 69 të nxjerrë në shitje në një platformë online, vendimi ishte i shpejtë: e bleu, si një tjetër pjesë për koleksionin e tij.
Por ajo që dukej si një blerje rutinë, u shndërrua në një moment që do ta ngrinte në vend. Gjatë çmontimit të tankut, Meade zbuloi një ndarje të fshehur. Brenda saj ndodheshin pesë shufra ari të pastër, të rënda dhe të paprekura, sikur koha t’i kishte harruar aty. Vlera e tyre u vlerësua rreth 2.5 milionë euro dhe gjithçka tregonte se ari kishte qenë fshehur që nga koha e pushtimit të Kuvajtit në vitin 1990.
“Nuk dinim çfarë të bënim”, ka rrëfyer Meade më vonë. “Qëndruam aty duke e parë arin, pa asnjë ide se si duhej të vepronim.” Nuk kishte manual për situata të tilla, vetëm ndërgjegje dhe zgjedhje morale.
Pas hezitimit dhe diskutimeve, ai mori një vendim që pak do ta bënin: ia dorëzoi shufrat e arit autoriteteve britanike, me qëllimin që pronarët e ligjshëm të mund të gjurmoheshin. Nuk mori asnjë shpërblim financiar. Ai e pranon pa mllef, por me një ndjesi zhgënjimi, duke theksuar se ari ka një lloj “gjurme gishtash” që e bën të mundur identifikimin e origjinës së tij.
Por historia e arit nuk mbaron te tanku.
Analizat e para sugjeruan se shufrat kishin ardhur nga miniera artizanale në shkallë të vogël, një formë nxjerrjeje që zhvillohet kryesisht në zonat më të varfra të botës. Këto miniera përdorin mjete primitive dhe shpesh merkur, një substancë jashtëzakonisht e rrezikshme. Sot, ky aktivitet konsiderohet burimi më i madh i ndotjes antropogjene nga merkur në nivel global, me rreth 1,000 ton të liruara çdo vit në mjedis.
Pasojat janë shkatërrimtare. Në komunitete minerare si ato në Ganë, studimet kanë zbuluar nivele të merkurit dhe arsenikut në tokë shumë mbi kufijtë e sigurt, duke shkaktuar probleme serioze shëndetësore, veçanërisht tek fëmijët. E njëjta tragjedi po ndodh edhe në Amazonë, ku minierat e paligjshme të arit kanë shkatërruar rreth 140 mijë hektarë pyje tropikale në Peru që nga vitet ’80.
Për komunitetet indigjene që jetojnë nga peshkimi, ndotja nuk është një statistikë, por një rrezik i përditshëm. Ari përfundon në ujë, uji te peshqit dhe peshqit në pjatat e tyre, duke e kthyer mbijetesën në një kërcënim të heshtur.
Kështu, një thesar i fshehur brenda një tanku lufte zbuloi jo vetëm një pasuri marramendëse, por edhe anën më të errët të arit: një histori ndotjeje, shkatërrimi dhe jetësh të sakrifikuara larg syrit të botës.
